Anders kijken naar leren | Deel 4

Waarom lukt de ene som wel en de andere niet?

Je staat in een winkel en ziet een mooie trui van € 69,95. Er hangt een kaartje bij: 40% korting. Wat betaal je dan? Misschien weet je meteen hoe je dat kunt uitrekenen. Maar misschien twijfel je, probeer je verschillende berekeningen in je hoofd en pak je uiteindelijk toch je telefoon. Misschien weet je niet goed welke stappen je moet zetten, of twijfel je of je berekening wel klopt. En dat kan behoorlijk frustrerend zijn, zeker wanneer je in andere situaties prima met getallen uit de voeten kunt.

Bij kinderen zie je iets vergelijkbaars. De ene som wordt zonder moeite opgelost, terwijl een andere som met bijna dezelfde getallen ineens lastig is. Soms wordt er handig gerekend, maar bij een volgende som verschijnen de vingers weer. Hoe kan het dat iemand bepaalde sommen prima kan uitrekenen en bij andere steeds opnieuw moet nadenken?

Volwassen vrouw bekijkt een trui met 40% korting in een kledingwinkel en gebruikt haar telefoon om de prijs uit te rekenen.

Wat verandert er bij 15 + 7?

Meisje gebruikt blokjes en tienstaafjes om te ontdekken hoe getallen kunnen worden gesplitst en samengevoegd.

Neem de som 15 + 7. Voor iemand die deze som gemakkelijk uitrekent, lijkt er misschien weinig te gebeuren. Toch kunnen er verschillende denkstappen achter het antwoord zitten. Je kunt eerst 5 bij 15 optellen om op 20 te komen. Daarvoor moet je weten dat je de 7 kunt splitsen in 5 en 2. Vervolgens tel je de overgebleven 2 bij 20 op en kom je uit op 22.

Om deze manier van rekenen te gebruiken, moet je begrijpen hoe getallen zijn opgebouwd en hoe je ze kunt splitsen en samenvoegen. Maar begrijpen hoe het werkt, betekent nog niet dat het uitrekenen vanzelf gaat. Misschien moet je iedere keer bewust bedenken hoeveel er bij 15 moet om op 20 te komen, hoe je de 7 splitst en wat je daarna nog moet optellen.

Daar zit een belangrijk verschil. Je kunt begrijpen hoe een som werkt, je kunt de som met een bewuste strategie uitrekenen en je kunt bepaalde rekenfeiten zo goed beheersen dat je er nauwelijks meer over hoeft na te denken. Dat laatste noemen we automatiseren. Denk bijvoorbeeld aan weten dat 15 + 5 = 20, zonder dit telkens opnieuw uit te rekenen.

Wanneer zulke tussenstappen vertrouwd zijn, blijft er meer aandacht over voor de rest van de berekening. Wie iedere stap opnieuw moet bedenken, gebruikt daar meer tijd en werkgeheugen voor. Dat hoeft niet te betekenen dat het inzicht ontbreekt. Andersom betekent een snel antwoord ook niet automatisch dat iemand begrijpt waarom de berekening klopt. Het gaat er niet om dat iedere som uit het hoofd moet worden gekend, maar dat belangrijke rekenfeiten en vaardigheden voldoende vertrouwd raken om verder te kunnen rekenen.

Waarom gaat aftrekken soms moeilijker?

Bij optellen en aftrekken speelt nog iets anders mee. Deze bewerkingen hangen nauw met elkaar samen. Wie begrijpt dat 15 + 7 = 22, kan ook ontdekken dat 22 − 7 = 15 en 22 − 15 = 7. In sommige rekenmethodes krijgt optellen eerst veel aandacht, terwijl aftrekken pas later uitgebreider aan bod komt. Door beide bewerkingen vanaf het begin met elkaar te verbinden, kan duidelijker worden hoe ze samenhangen.

Bij kinderen zie je soms dat ze bij optellen handig gebruikmaken van getalrelaties, maar bij aftrekken weer één voor één gaan tellen. Niet alleen hoe goed je de afzonderlijke rekenstappen beheerst, maar ook welke strategie je kiest, kan bepalen hoeveel moeite een som kost. Neem bijvoorbeeld 43 − 18. Je kunt eerst 20 aftrekken en komt dan op 23. Omdat je 2 te veel hebt afgetrokken, tel je die er weer bij op. Het antwoord is 25.

Een andere manier is om eerst 10 van 43 af te trekken. Je houdt dan 33 over. Vervolgens splits je de resterende 8 in 3 en 5. Eerst trek je 3 af om op 30 te komen en daarna nog 5. Ook dan is het antwoord 25.

Beide manieren kloppen, maar de tweede vraagt meer tussenstappen. Je moet onthouden hoeveel je al hebt afgetrokken, wat er nog overblijft en wat de volgende stap is. Dat vraagt meer van het werkgeheugen, zeker wanneer de afzonderlijke rekenstappen nog niet vanzelf gaan. Iemand kan dus best begrijpen wat aftrekken betekent en toch moeite hebben om een langere berekening uit te voeren.

Kijk niet alleen naar de fout

Wanneer een som verkeerd wordt uitgerekend, is de eerste reactie vaak om opnieuw uit te leggen hoe het moet. Soms is dat precies wat nodig is. Maar een fout antwoord vertelt niet altijd waar het misgaat. Misschien is een bepaalde getalrelatie nog niet duidelijk, wordt er een omslachtige strategie gebruikt of vragen de tussenstappen zoveel aandacht dat iemand onderweg het overzicht verliest.

Dat sluit aan bij het eerste deel van deze serie, waarin we keken naar wat er gebeurt voordat iemand vastloopt. Door ook te letten op de manier waarop een berekening wordt aangepakt, kun je ontdekken welke kennis en vaardigheden al aanwezig zijn en waar nog ondersteuning nodig is. Soms blijkt dat niet de hele bewerking moeilijk is, maar vooral één onderdeel ervan.

Anders kijken naar leren

Merk je dat je bij bepaalde berekeningen steeds opnieuw moet nadenken, terwijl andere bijna vanzelf gaan? Kijk dan eens welke stappen je gebruikt. Misschien herken je een handige tussenstap direct, terwijl je bij een andere som opnieuw begint te tellen. Ook wanneer je samen met je kind rekent, kun je hierop letten. Leg een som die gemakkelijk lukt naast een vergelijkbare som waarbij twijfel ontstaat. Wat verandert er? Verschijnen ineens de vingers, wordt er opnieuw begonnen of lukt het niet om een getal handig te splitsen?

Je hoeft niet meteen te weten waarom dat gebeurt of het direct op te lossen. Alleen al opmerken waar de aanpak verandert, kan waardevolle informatie geven. Denk nog eens aan de trui met 40% korting. Misschien begrijp je precies wat korting betekent, maar vind je het lastig om de berekening uit te voeren. Of misschien kun je prima rekenen met getallen, maar weet je niet goed hoe je een percentage moet aanpakken. Dat zijn verschillende moeilijkheden die om een andere aanpak vragen.

Ook bij Eindelijk Duidelijk staat die manier van kijken centraal. Niet blijven herhalen wat onvoldoende werkt, maar samen onderzoeken wat iemand al begrijpt, waar het moeilijk wordt en welke aanpak beter aansluit.