Waarom een klein woord helemaal niet makkelijk hoeft te zijn
Sommige woorden lijken moeilijk en andere juist heel eenvoudig. Een lang woord met veel letters ziet er ingewikkeld uit, terwijl woorden als de, het, van, in, als en of nauwelijks opvallen. Je leest ze dagelijks in e-mails, berichten, instructies en andere teksten, vaak zonder erbij na te denken. Toch kunnen juist zulke kleine woorden lastig zijn. Misschien merk je dat je tijdens het lezen een woord overslaat, een zin opnieuw moet lezen of achteraf ontdekt dat je iets anders hebt begrepen dan er eigenlijk stond.
Ook bij kinderen zie je soms iets opvallends. Een kind leest een lang woord zonder moeite, maar struikelt vervolgens over een klein woordje dat het al honderden keren heeft gezien. Hoe kan dat? Om beter te begrijpen welke rol deze woorden spelen, kun je het verschil eerst zelf ervaren.
Probeer het zelf eens
Hieronder staat een weerbericht waar een aantal woorden uit is gehaald. Probeer het eens te lezen zonder meteen naar de ontbrekende woorden eronder te kijken. Kun je volgen wat er precies met het weer gaat gebeuren?
Vanochtend valt ___ plaatselijk ___ regen ___ blijft ___ bewolkt. ___ ___ ___ ochtend wordt ___ ___ ___ midden ___ zuiden droog ___ ___ schijnt ___ zon ___ ___ ___. ___ wind ___ westelijke richtingen ___ ___ ___ krachtig, ___ ___ kust ___ ___ ___ IJsselmeer krachtig ___ hard, windkracht 6-7. ___ ___ Waddengebied komen ___ ___ windstoten voor ___ ongeveer 75 km/u.
Dit zijn de woorden die ontbreken:
er – eerst – en – het – later – in – de – het – in – het – en – en – dan – de – af – en – toe – de – uit – is – matig – tot – vrij – aan – de – en – boven – het – tot – in – het – dan – nog – van
En nu het volledige weerbericht:
Vanochtend valt er plaatselijk eerst regen en blijft het bewolkt. Later in de ochtend wordt het in het midden en zuiden droog en dan schijnt de zon af en toe. De wind uit westelijke richtingen is matig tot vrij krachtig, aan de kust en boven het IJsselmeer krachtig tot hard, windkracht 6-7. In het Waddengebied komen dan nog windstoten voor van ongeveer 75 km/u.
Waarschijnlijk herkende je in de eerste versie nog allerlei informatie. Regen, bewolkt, ochtend, zuiden, droog, zon, wind, kust, IJsselmeer en windstoten geven behoorlijk wat houvast. Toch is het veel moeilijker om van al die losse informatie weer een duidelijk weerbericht te maken. De woorden die ontbreken, helpen namelijk om de informatie met elkaar te verbinden en duidelijk te maken wanneer, waar en hoe iets gebeurt.
Het gaat niet alleen om de lengte van een woord
Veel van de woorden die uit het weerbericht zijn gehaald, zijn klein: er, en, het, in, de, is, aan, van, dan en nog. Maar er staan ook woorden tussen als eerst, later, matig en boven. Het gaat dus niet alleen om het aantal letters. Wat veel van deze woorden gemeen hebben, is dat ze minder gemakkelijk een duidelijk beeld oproepen.
Bij regen, zon, wind of kust kun je je waarschijnlijk direct iets voorstellen. Bij woorden als de, of, als, van of er is dat veel lastiger. Je kent ze, je gebruikt ze voortdurend en als volwassen lezer denk je nauwelijks meer over hun betekenis na. Toch betekent dat niet dat ieder woord voor iedereen even vanzelfsprekend is. Een woord kan kort zijn, vaak voorkomen en eenvoudig uit te spreken zijn, terwijl de betekenis ervan minder duidelijk is dan je zou verwachten. Dat geldt voor kinderen die nog leren lezen, maar kan ook bij volwassenen een rol spelen.
Je leest de woorden, maar begrijp je ook wat er staat?
Tijdens het lezen ben je voortdurend bezig om betekenis op te bouwen. Je herkent woorden, verbindt informatie met elkaar en probeert te begrijpen wat er precies wordt bedoeld. Daarbij spelen kleine woorden een belangrijke rol. Ze kunnen bijvoorbeeld aangeven wanneer iets gebeurt, welke dingen bij elkaar horen of hoe twee delen van een zin zich tot elkaar verhouden. Wanneer je zo’n woord overslaat of anders interpreteert, kan de betekenis van een zin veranderen zonder dat je het meteen merkt.
Dat kan gebeuren terwijl het lezen op zichzelf behoorlijk vlot gaat. Misschien lees je op je werk een bericht en blijkt later dat je een afspraak of instructie verkeerd hebt begrepen. Of je volgt tijdens je studie een tekst, maar moet bepaalde zinnen steeds opnieuw lezen om de samenhang te begrijpen. Bij kinderen merk je soms dat ze kleine woorden verwisselen, een zin opnieuw beginnen of onderaan de bladzijde niet meer goed weten waar het verhaal over ging. Ook bij begrijpend lezen is het daarom interessant om niet alleen naar het uiteindelijke antwoord te kijken, maar ook naar wat er tijdens het lezen gebeurt.
Dat sluit aan bij deel 1 van Anders kijken naar leren. Een fout vertelt niet altijd het hele verhaal. Soms helpt het om te kijken naar wat er vlak vóór die fout gebeurde en waar de betekenis mogelijk verloren ging.
En bij dyslexie?
Bij sommige mensen met dyslexie valt op dat juist kleine, abstracte woorden regelmatig worden overgeslagen, verwisseld of verkeerd gelezen. Dat kan bij kinderen gebeuren, maar ook volwassenen kunnen merken dat bepaalde woorden tijdens het lezen steeds opnieuw problemen geven. Niet iedereen met dyslexie ervaart dit op dezelfde manier en er kunnen verschillende oorzaken zijn voor zulke leesfouten.
Binnen de Davis-methode wordt onder andere gekeken naar de betekenis die woorden voor iemand hebben. Daarbij gaat het niet alleen om het herkennen van de letters of het onthouden van de juiste uitspraak. Ook het kunnen begrijpen en voorstellen van de betekenis krijgt aandacht. Vooral bij abstracte woorden, die zich minder gemakkelijk in een concreet beeld laten omzetten, kan dat een belangrijk onderdeel van de begeleiding zijn. In Waarom kleine woorden lastig zijn bij dyslexie lees je meer over hoe daar binnen de Davis-methode mee wordt gewerkt.
Kort betekent niet automatisch eenvoudig
Het weerbericht laat zien dat kleine woorden een belangrijke rol spelen bij het begrijpen van een tekst. Misschien lees je zelf een ingewikkeld woord zonder problemen, maar begrijp je een korte zin toch verkeerd. Of je kind leest moeiteloos een lang woord en blijft vervolgens steken bij een woordje als of. Dat lijkt tegenstrijdig, maar het aantal letters zegt niet alles over hoe gemakkelijk een woord te begrijpen is. Door niet alleen naar de leesfout te kijken, maar ook naar de betekenis die iemand aan een woord geeft, kun je soms beter ontdekken waar het lezen lastig wordt.
Bij rekenen zie je iets vergelijkbaars. Een som kan er eenvoudig uitzien, maar toch verschillende denkstappen vragen. Waarom lukt de ene som bijna vanzelf, terwijl een andere veel meer moeite kost? Daarover lees je meer in deel 4 van Anders kijken naar leren.
Anders kijken naar leren
Of je nu zelf regelmatig een tekst opnieuw moet lezen of merkt dat je kind moeite heeft met kleine woorden, het kan helpen om te onderzoeken wat er tijdens het lezen gebeurt. Welke woorden zijn lastig, waar raakt de samenhang verloren en wat is nodig om de betekenis duidelijker te maken? Ook bij Eindelijk Duidelijk staat die manier van kijken centraal. Niet alleen aandacht voor wat er fout gaat, maar vooral voor wat iemand nodig heeft om een tekst beter te begrijpen.